بوعلی؛ الف قدّ هزاره

ابن سینا نامدارترین مرجع موثق طبی در جهان کهن اسلامی و نیز غربِ سده میانه، به شمار می رفت

بوعلی؛ الف قدّ هزاره

حکیم نیوز؛ بوعلی سینا، پزشک شهیر ایرانی و فیلسوف برجسته مشائی در دوره اسلامی، آن چنان که باید شناخته نشده و در هزاره ای که به نام وی نهاده اند، مهجور مانده است. اما در این هزاره گویا هر کس از گمان خود بوعلی را جستجو کرده است. به اغراق از تولّدش افسانه گفته اند که دو ماهه در گهواره، ارجوزه ابن فرائقی می گفت و در دو سالگی معلّقات می خوانده است. از نگاه ابن طفیل، بوعلی یک صوفی است که برخلاف «شفا» چهره خود را در «حکمت مشرقیه» نشان می دهد. نقدهای ابن رشد تا آنجا پیش می رود که نزدیک است بوعلی را جدلی بنامد. با مقام شامخی که ابن سینا در تمدن جهانی دارد، چون هزاره وی فرا رسید، بسیاری از کشورهای جهان که عالَم علم و ادب را رهین نبوغ این دانشمند ایرانی می دانند به تجلیل از مقام وی پرداختند. جشن ها و نمایشگاه ها برقرار ساختند، کتاب ها، رسایل مختلف و مقالات متعدد به زبان های متعدد منتشر کردند. مدارس و کتابخانه و تالارها به نامش نامیدند و در مورد ملیت او مبالغه ها کردند. چون در افشنه متولد شده بود، او را روسی و چون پدرش از بلخ بود او را افغان، و چون بخش قابل توجهی از آثارش به زبان عربی بود، او را عرب و برخی هم او را ترک نامیدند.

از پزشکی کل گرا تا مزاج شناسی

ابن سینا نامدارترین مرجع موثق طبی در جهان کهن اسلامی و نیز غرب سده میانه به شمار می رفت. خدمات او به طب، داروشناسی و موضوعات وابسته بسیار زیاد است. آنچه که باید مورد تأکید قرار گیرد، فلسفه طبی است که وی بر مبنای ترکیب آرای بقراط، جالینوس، طب هندی و ایرانی پیش از اسلام و نیز طبیبان مسلمان متقدّم چون: طبری، رازی و آموزه های اسلامی ناظر به سلامت و موضوع های مرتبط، تبیین کرد. ابن سینا فلسفه ای استادانه از آنچه امروزه پزشکی کل گرا نامیده می شود صورت بندی نمود. وی در درمان بیماری از هیچ روشی که مؤثر می پنداشت رویگردان نبود. علتی را که ابن سینا برای درد جسمانی برشمرده، سوء مزاج است. مزاج کیفیتی است که از درهم کنش (تعامل کیفیات متضاد) خشکی، تری، سردی و گرمی حاصل می شود. مزاج از عناصر ریز یک جسم حاصل می شود تا بیشترین تماس میان بیشترین تعداد این اجزاء با یکدیگر ممکن شود. پس از تأثیر و تأثّر کیفیات این اجزاء در یکدیگر، نهایتاً، یک کیفیت واحد یکسان در همه اجزاء حاصل می شود که همان مزاج است. از میان چهار کیفیت حرارت (گرمی)، برودت (سردی)، یبوست (خشکی) و رطوبت (تَری)، صرفاً مزاج غیرمعتدلی که به صورت مزاج گرم یا سرد ظهور یابد، می تواند علت بالذات درد شود.

وی در طبابت تمرکز زیادی بر مزاج های طبعی داشته است. به اعتقاد او مزاج به حصر عقلی، بر دو قسم است: مزاج معتدل و مزاج غیرمعتدل (یا مزاج سوء). به گفته بوعلی، طبیبان در مقام تعریف مزاج معتدل و غیرمعتدل، می باید از تعریفی که در حکمت طبیعی ارائه شده است، استفاده کنند و آن را مسلّم گیرند. براساس این تعریف، مزاج معتدل (نه مزاجی است که کیفیات چهارگانه اصلی در آن کاملاً باهم مساوی باشند)، بلکه مزاجی است که کیفیات چهارگانه، به گونه ای که شایسته آن جسم است، باهم ترکیب شده باشند و مزاج غیرمعتدل برخلاف این است.

موسیقای نبض و عشق

استفاده وی از نبض، برای درمان نتایج جالبی را در پی داشته است. شیخ الرئیس، نبض را حرکت آوند روح می داند و معتقد است که نبض از انبساط و انقباضی تشکیل شده تا روح را به وسیله نسیم خنك کند. بنا به عقیده وی، نبض یك توازن و تناسب موسیقایی دارد. «انّ للنبض حرکه موسیقاریه»

جالب اینجاست که او عشق را نیز نوعی عارضه بیماری گونه تعریف می کند. «عشق عبارت است از مرضی و وسوسه هایی که به مالیخولیا شباهت دارد. مالیخولیا بیماری است که فکر و پندار در آن از مجرای طبیعی بیرون رود و سر به تباهی و ترس کشد. سبب این بیماری این است که انسان فکر خود را به کلی به شکل و تصویرهایی مبذول می دارد و در خیال خود غرق می شود و شاید آرزوی آن نیز در پدید آمدن بیماری کمك کند و ممکن است آرزو کمك نکند؛ ولی این تمرکز فکر متمادی، سبب بیماری می شود».

 

منابع:

  • بی کوچ، ج. (بهار 92). ابن سینا نابغه ای از شرق. مترجم ذبیح الله منصوری، تهران: نگارسنتان کتاب، چاپ ششم
  • حداد، و. (پاییز 1392). ابن سینا و نظر او در باب تأثیرپذیری نبض از عشق. طب سنتی اسلام و ایران ، شماره 3
  • سعیدی مهر، م. (تابستان 1396). چیستی درد از نگاه ابن سینا. حکمت معاصر، شماره 2
  • شکراللهی، ن. (بهار92). ابن سینا از دیدگاه فلاسفه آندلس. معارف عقلی، شماره 2
  • موقر، م. (اسفند 1332). هزاره ابن سینا. هنر و معماری، شماره 6
  • نصر، ح. (1385). دستاوردهای ابن سینا در حوزۀ علم و خدمات او به فلسفه آن، تاریخ علم، شماره 5

 

مصطفی آقامحمدلو