۱۲۰۰ گونه گیاه دارویی، ۵ درصد استفاده!

در حال حاضر، ۲۵ درصد از داروهای موجود در دنیا منشا گیاهی دارند و ۱۲ درصد داروها نیز از منابع میکروبی ساخته شده اند.

۱۲۰۰ گونه گیاه دارویی، ۵ درصد استفاده!

به گزارش خبرگزاری حکیم نیوز، گیاهان دارویی ارزش و اهمیت خاصی در تامین بهداشت و سلامتی جوامع از نظر درمان و پیشگیری از بیماریها دارند. این بخش از منابع طبیعی یکی از مهمترین منابع تامین غذایی و دارویی بشر در طول نسلها بوده اند. از نظر تاریخی، گیاهان اهمیت فراوانی در توسعه جوامع داشته اند و تحقیقات وسیعی برای یافتن فرآورده ها و مواد طبیعی داروهای گیاهی در طول تاریخ انجام شده، اما نکته حایز اهمیت اینجاست که تنها کمتر از ۱۰ درصد از مجموع ۲۵۰ هزار گونه گیاهی جهان برای بیش از یک عملکرد زیست شناختی، شناسایی و مورد استفاده قرار گرفته اند.

به عبارت دیگر براساس آمارهای منتشر شده تنها بین ۳۵ تا ۷۰ هزار گونه گیاه دارویی در طول زمان برای حداقل یک بار مورد استفاده قرار گرفته اند.

در حال حاضر، ۲۵ درصد از داروهای موجود در دنیا منشا گیاهی دارند و ۱۲ درصد داروها نیز از منابع میکروبی ساخته شده اند. ظرفیت تولید داروهای گیاهی در طبیعت بسیار بالاست و برای نمونه گفته می شود ۱۲۵ هزار گونه گیاه دارویی در جنگلهای استوایی جهان یافت می شود. ارزش اقتصادی و تجاری گیاهان دارویی فوق العاده زیاد است، به طوری که در برخی آمارها ارزش تجارت جهانی گیاهان دارویی از ۴۳ میلیارد دلار در سال تا ۲۰۰ میلیارد دلار در سال تخمین زده می شود.

گرایش عمومی جامعه به استفاده از داروها و درمانهای گیاهی و به طور کلی فرآورده های طبیعی بویژه طی سالهای اخیر رو به افزایش بوده و مهمترین علل آن، اثبات اثرات مخرب و جانبی داروهای شیمیایی از یک سو و ایجاد آلودگی های زیست محیطی که کره زمین راتهدید می کند از سوی دیگر بوده است.

طبق آمار سازمان بهداشت جهانی بیش از ۸۰ درصد مردم جهان، بویژه در کشورهای توسعه یافته و حتی در حال توسعه و نواحی فقیر و دورافتاده عمده ترین نیازهای درمانی خود را از گیاهان دارویی تامین می کنند.

از سوی دیگر گیاهان دارویی جزو ذخایر و منابع هستند و بسیاری از کشورها کم یا زیاد از یک چنین منبعی برخوردارند که نوع، تعداد و تنوع گونه های گیاهی براساس شرایط و موقعیت جغرافیایی هر منطقه متفاوت است، متاسفانه سودآوری های کلان اقتصادی و توجه روزافزون به تجارت جهانی گیاهان دارویی، مشکلات و مسایل ناگواری را برای این منابع به وجود آورده و نسل گونه های دارویی را با خطر انقراض مواجه کرده است، زیرا بخش زیادی از تجارت، مربوط به گونه های گیاهی دارویی است که از طبیعت جمع آوری شده و بعضا با شیوه های نادرست تنوع زیستی منطقه را با خطر نابودی مواجه می کند.

استفاده مطلوب، منطقی و بهینه از این منابع که به لحاظ فناوری بسیار کم هزینه تر و ساده تر از صنایع دارویی شیمیایی است، می تواند با تامین بخشی از نیازهای عمده بهداشتی و درمانی جامعه از خروج مقادیر قابل توجهی ارز جلوگیری نموده ومانع گسترش وابستگی به بیگانگان شود. بنابراین با اتخاذ سیاستها و راهکارهای مناسب و مبتنی بر یک شناخت واقع گرایانه از وضعیت موجود این منابع و کاربرد روشهای علمی و صحیح در تمام ابعاد اعم از کاشت، داشت، برداشت و بهره برداری صنعتی و اقتصادی آن، چه از طبیعت و چه به صورت کشت مکانیزه، می توان به درکی واقعی و اصولی در خصوص نقش و بازدهی گیاهان دارویی در جوامع رو به رشدی همچون ایران رسید تا علاوه بر حفظ و حراست از این سرمایه های ملی به شکوفایی و توسعه پایدار جامعه دست یابیم.

* گوهر فراموش شده ای به نام «گیاهان دارویی»

مهندس محمود دانایی، استاد دانشگاه در گفتگو با حکیم نیوز گفت: شرایط اقلیمی ایران آن را به کشوری با جایگاه و رتبه ای بالا از نظر داشتن تنوع گونه های گیاهی تبدیل نموده است، چنانکه در برخی منابع تعداد گونه های گیاهی شناخته شده در ایران را بیش از ۱۲ هزار گونه ذکر کرده اند.

در این بین رقمی نزدیک به شش هزار گونه به عنوان گونه های دارویی و صنعتی شناخته شده اند. وجود چنین ظرفیت عظیم خدادادی از یک سو و ظرفیتهای بوجود آمده در عرصه جهانی،از سوی دیگر توجه به این موضوع را در شرایط کنونی کشور بسیار حائز اهمیت کرده است.

این کارشناس ارشد اصلاح نباتات اظهار داشت: با نگاهی به آمار و ارقام تجارت گیاهان دارویی متوجه می شویم که رقمی بیش از ۲۰۰ میلیارد دلار در سال سهم این بازار در عرصه جهانی می باشد که عمده کشورهای برخوردار از این بازار را می توان چین، هند و چند کشور دیگر دانست. پیش بینی بانک جهانی در این خصوص آن است که تا سال ۲۰۵۰ گردش های تجارت گیاهان دارویی و فرآورده های آن به رقمی بیش از ۵۰۰ میلیارد دلار در سال برسد. این موضوع حاکی از رشد فراوان گیاهان دارویی و مصرف فرآورده های آنها در آینده می باشد.

این استاد دانشگاه افزود: این در حالی اتفاق می افتد که با وجود ظرفیتهای منحصر به فرد ایران در عرصه تولید و فرآوری گیاهان دارویی متاسفانه سهم چندانی از این بازار جهانی به چشم نمی خورد، به طوری که برخی منابع به سهم ۴۰ تا ۵۰ میلیون دلاری ایران از این تجارت اشاره کرده اند که البته بیشتر به چند گیاه خاص از جمله زعفران منحصر شده است.

مهندس محمود دانایی ادامه داد: خوشبختانه از دیرباز در ایران از گیاهان دارویی برای درمان بیماریها استفاده می کرده اند و مصرف این گیاهان برای رفع بسیاری از بیماریها رایج بوده است؛ از حکیمان و طبیبان برجسته ای نظیر بوعلی سینا، رازی و… برای درمان بیماریها، آثار برجسته ای در خصوص خواص گیاهان دارویی وجود دارد. اما متاسفانه هجوم فرآورده های شیمیایی و سنتتیک بتدریج استفاده از آن را به فراموشی سپرده، به گونه ای که کمتر محقق و پزشکی شهامت توصیه به بیماران برای استفاده از گیاهان دارویی را دارد.

وی گفت: خوشبختانه در حال حاضر آمار، بر پدید آمدن رویکردی نوین در عرصه به کارگیری از گیاهان دارویی برای درمان بیماریها گواهی می دهد، به طوری که سازمان بهداشت جهانی تخمین می زند که از حدود ۱۱۹ داروی گیاهی حدود ۷۴ مورد آن دقیقا همانند کاربرد آنها در طب سنتی مورد استفاده قرار می گیرد. همین موضوع موجب شده است که تحقیقات گسترده ای از سوی شرکتهای داروساز روی خواص درمان گیاهان مناطق مختلف جهان انجام گیرد.

این استاد دانشگاه اضافه می کند: گیاهان دارویی در برخی از کشورها به عنوان یکی از عرصه های مهم اقتصادی در بخش کشاورزی به شمار می رود. از آن جا که بخش کشاورزی به عنوان محور توسعه اقتصادی کشور بارها از سوی سیاستگذاران و برنامه ریزان مطرح گردیده است، به نظر می رسد که توجه به این بخش یعنی گیاهان دارویی آن چنان که باید و شاید مورد توجه قرار نگرفته است.

وی اظهار داشت: ضعف مدیریت، عدم برنامه ریزی صحیح و منطقی از جمله عوامل رکود و سهم اندک گیاهان دارویی در بخش اقتصاد کشاورزی ایران می باشند، با وجود این که این سهم با توجه به ظرفیتهای بالقوه و بدون استفاده آن، می تواند افزون بر وضع فعلی باشد.

این کارشناس ارشد اصلاح نباتات افزود: متکی بودن اقتصاد ایران به درآمدهای حاصل از فروش نفت سبب آسیب پذیری کشور در زمینه های اقتصادی و سیاسی شده است، جدا از آنکه براساس خوشبینانه ترین پیش بینی ها حداکثر ۴۰ تا ۵۰ سال آینده این درآمدها وجود خواهند داشت.

مهندس دانایی گفت: توجه دقیق و عالمانه به این وضعیت، ضرورت یافتن جایگزینهای مناسب نفت را دو چندان می نماید. به نظر می رسد که استفاده مناسب از گیاهان دارویی شاید بتواند در آینده نه چندان دور قسمتی از این بار را بر دوش بگیرد.

علاوه بر آنکه ظرفیتهای جدیدی را نیز در عرصه اشتغال نیروهای دانش آموخته بخش کشاورزی ایجاد خواهد کرد.

مهندس دانایی ادامه داد: توجه به توسعه بخش گیاهان دارویی در وضعیت فعلی کشور مستلزم وجود مدیریتی عالم و آشنا به موضوع بوده که با طراحی یک برنامه دقیق و در عین حال عملیاتی در یک افق میان مدت و بلندمدت قادر به بهبود وضعیت تولید گیاهان دارویی و بویژه صنایع مربوط به فرآوری آن در کشور و ارتقای جایگاه ایران در عرصه تجارت جهانی آن با توجه به ظرفیتهای منحصر به فرد کشور باشد.

این استاد دانشگاه گفت: در همین راستا ضرورت توجه به چند محور اصلی امری اجتناب ناپذیر می باشد که از آن جمله می توان به تقویت بخشهای تحقیقاتی و مراکز علمی کشور با تاکید بر فرآوری گیاهان دارویی، اجرای سیاستهای حمایتی از بخش خصوصی در زمینه فعالیت در تولید، فرآوری و تجارت گیاهان دارویی، بازنگری در قوانین و مقررات مربوط به ایجاد صنایع گیاهان دارویی با هدف تسهیل انجام امور، رفع مواضع قانونی موجود بر سر راه صادرات این فرآورده ها و حضور پررنگ در زمینه بازاریابی بین المللی و… اشاره نمود.

وی افزود: نکته حائز اهمیت در این راستا توجه به توسعه صنایع جانبی و فرآوری گیاهان دارویی می باشد؛ زیرا به اعتقاد بسیاری از کارشناسان فرآیند فرآوری می تواند ارزش افزوده ای دو تا سه برابر داشته باشد. این امر از آنجا اهمیت می یابد که رویکرد جهانی به استفاده از فرآورده های گیاهان دارویی و ترکیبهای طبیعی در صنایع دارویی، آرایشی و بهداشتی و غذایی از جهش قابل توجهی طی سالیان اخیر حکایت دارد.

مهندس دانایی تاکید کرد: پرداختن به موضوع گیاهان دارویی در کشور نیازمند یک عزم ملی است که در این راستا بخش دولتی و غیردولتی هر دو باید نقش خود را در چارچوب یک برنامه جامع ایفا نمایند.

فرهنگ سازی، نیازمند توسعه کشت و مصرف گیاهان دارویی

مهندس مریم زمانی با اشاره به وضعیت کشت گیاهان دارویی به استفاده از ظرفیتهای بالقوه موجود در کشور اشاره کرد و در گفتگو با حکیم نیوز گفت: ایران به لحاظ تنوع اقلیمی، از تنوع زیستی وسیع و منحصر به فردی برخوردار است، این تنوع در مورد گیاهان و از جمله گیاهان دارویی به روشنی مشهود است، بخشهای مرکزی ناحیه رویش ایرانی- تورانی که بیش از ۷۵ درصد از عرصه های مناطق خشک و نیمه خشک را تحت سیطره خود قرار داده، اگر چه بواسطه شرایط اقلیمی تراکم پوشش گیاهی ندارد، اما از ذخایر ژنتیک گیاهان دارویی و اسانس دار جالب توجهی بهره مند است با وجود این هنوز نتوانسته ایم از این موهبت خدادادی استفاده بهینه داشته باشیم.

این گیاهپزشک افزود: طبق آمار موجود، گردش مالی صنعت گیاهان دارویی در سال ۲۰۵۰ معادل ۵۰۰ میلیارد دلار خواهد بود، اما با روند فعلی، سهم ایران از این تجارت قطعا ناچیز خواهد بود.

وی به تنوع رستنی های دارویی و معطر در ایران اشاره کرد و ادامه داد: به طور مثال تنها در حوزه اکولوژیک منطقه کاشان بیش از ۴۶۰ گونه گیاه دارویی، صنعتی و اسانس دار وجود دارد که بیش از ۳۷۰ گونه خودرو و وحشی بوده و زیستگاه های مشخصی را به خود اختصاص داده اند که از این تعداد ۷۰ گونه گیاهی برای تولید عرقیات گیاهی مورد استفاده قرار می گیرند.

این گیاهپزشک اظهار داشت: طب سنتی ایران با پیشینه چند صد ساله، ظرفیت بالایی در زمینه پیشگیری و درمان بیماریها دارد و می تواند در تعامل با طب نوین بسیار موفق عمل کند. طبق آمارهای موجود سهم داروهای گیاهی در ایران نسبت به داروهایی شیمیایی کمتر از ۵ درصد است که این میزان در اروپا به بیش از ۳۵ درصد می رسد.

این مدرس دانشگاه اضافه کرد: در حدود ۵۰ درصد از داروهای تولید شده در جهان منشا طبیعی دارند که نیمی از این مقدار از منابع معدنی، حیوانی و باکتریایی به دست می آید و نیمی دیگر منشا گیاهی دارد، داروهای بسیار مهمی نظیر داروهای هورمونی، گیاهی هستند و از گیاهانی نظیر شنبلیله یا سیب زمینی مکزیکی تهیه می شوند.

وی ادامه داد: داروهای ضد سرطان معروفی نظیر وین بلاستین و وین کریستین یا کلیکوزیدهای قلبی نیز منشا گیاهی دارند که به صورت قرص یا آمپول تولید می شوند و این در حالی است که در صنعت داروسازی کشور در زمینه فناوری فرآوری و تهیه داروهای گیاهی ضعف وجود دارد؛ زیرا داروهای گیاهی در ایران اغلب به صورت محلول؛ یعنی به شکل شربت یا قطره تولید می شوند، در حالی که در صنعت داروسازی شکل دارو بر حسب نیاز بیمار تعیین می شود.

این گیاهپزشک گفت: در زمینه تولید، فرآوری و تجارت گیاهان دارویی با مشکلات زیادی رو به رو هستیم که مهمترین آنها ناآگاهی مسؤولان از قابلیتهای این صنعت و به تبع آن، نبود برنامه جامع ملی در این زمینه است که نبود زیر ساختهای مناسب، ضعف در فناوری فرآوری و تهیه داروهای گیاهی، عملکرد ضعیف در تجارت جهانی این محصول و ضعف در امر اطلاع رسانی و فرهنگ سازی برای مصرف داروهای گیاهی در داخل کشور از دیگر مشکلات صنعت گیاهان دارویی است.

مهندس زمانی اظهار داشت: گیاهان دارویی و داروهای گیاهی در ایران مورد بی مهری و کم توجهی قرار گرفته است و برای توسعه آن باید حمایتهای علمی و تاثیرگذار از این صنعت به عمل آید که این حمایتها تنها در محدوده مالی نمی گنجد بلکه مسایل مربوط به آموزش، توسعه فناوری و بازاریابی و اقتصاد و… را هم دربرمی گیرد.این مدرس دانشگاه، به فرهنگ سازی برای مصرف گیاهان دارویی و آموزش در میان پزشکان و مردم اشاره کرد و افزود: عدم فرهنگ سازی و اطلاع رسانی مطلوب یکی از نقاط ضعف مهم این صنعت در ایران محسوب می شود به طوری که در حال حاضر تنها یک تشدید علمی – تحقیقاتی در ایران وجود دارد که به طور ویژه به گیاهان دارویی و آخرین یافته ها درباره آنها در ایران می پردازد:

این گیاهپزشک اضافه کرد: در برنامه درسی دانشجویان پزشکی مطلب چندانی نیز در مورد گیاهان دارویی دیده نمی شود و پزشکان داخلی با داروهای گیاهی و خواص آنها آشنایی کافی ندارند و آنها را برای بیماران خود تجویز نمی کنند، در حالی که در کشورهای پیشرفته، پزشکان در این باره آموزش دیده اند و از سویی سطح تعریف شده ای از این علم بوسیله اطلاع رسانی از طریق مطبوعات، رسانه ها و یا دوره های آموزشی رایگان در اختیار مردم قرار گرفته است.

این مدرس دانشگاه به لزوم حمایت وزارت جهاد کشاورزی از تولید گیاهان دارویی اشاره کرد و افزود: با وجود اینکه صنعت گیاهان دارویی در دنیا یکی از معدود صنایع دارای رشد دو رقمی است و با توجه به تنوع اقلیمی منحصر به فرد کشور می تواند در توسعه اقتصادی، اشتغالزایی، امنیت غذایی و خودکفایی دارویی نقش داشته باشد، با این حال به نظر می رسد که هیچ گونه برنامه جامع ملی در این باره وجود ندارد، تحقیقات انجام شده اغلب پراکنده و تکراری است که نتایجی موضعی و کمرنگ به همراه دارد.مهندس مریم زمانی ادامه داد: توسعه صنعت گیاهان دارویی کشور، به سرعت عمل، برنامه ریزی، مدیریت اجرایی دقیق و آینده نگری نیاز دارد، چیزی که عملا در نظام کشاورزی موجود بندرت مشاهده می شود.

وی گفت: حداقل توقع موجود از ارگانهای ذی ربط آن است که از منابع طبیعی گیاهان دارویی محافظت کنند، زیرا بهره برداریهای بی رویه، خشکسالی و… برخی از زیستگاه های طبیعی این گیاهان را تهدید و به روند انقراض آنها دامن می زند.

این مدرس دانشگاه در پایان افزود: در حال حاضر در ایران، بانک ژنی که مختص گیاهان دارویی است و مشخصات گیاهان به دقت و با جزییات در آن ثبت شده باشد، وجود ندارد، در صورتی که وجود این اطلاعات از لوازم اصلی تحقیق در این زمینه است.