از پیشگیری تا درمان؛ نسخه ذکریای رازی

محمد زکریای رازی اولین طبیبی است که دو بیماری آبله و سرخک را به خوبی شناخته و در رساله الجدری و الحصبه به توصیف و واگیر دار بودن این دو بیماری می پردازد

از پیشگیری تا درمان؛ نسخه ذکریای رازی

به گزارش حکیم نیوز: رویدادها، حوادث و اتفاقات یک سرزمین مجموعه ای از میراث کهنی است که هویت اهالی آن را نشان می دهد، ایران سرزمین میراث های کهنی است که گوشه ای از آن برای جهانی کافی است، نام افرادی نظیر محمدابن ذکریای رازی بیش از یک درس در کتاب های درسی مدارس باید مورد توجه قرار بگیرد آثار رازی به خوبی نشان می دهد که دامنه دانسته‌های او در علوم گوناگون بسیار گسترده بوده است. در این میان نقش رازی در پزشکی بسیار مثال زدنی است. این دانشمند ایرانی علاوه بر تسلط بر پزشکی جالینوسی که پایه اصلی دانش پزشکی آن روزگار بوده است، باعث نوآوریهای فراوان در این علم شد.

طب برای همه قرن ها

کتاب طب منصوری یا "الکتاب المنصوری فی الطب مقدمه ای از طب عمومی و خلاصه ای از مباحث پزشکی است که برای دانشجویان و مبتدیان در علم طب مفید بوده است. رازی این کتاب را در سال 290 ق به شاهزاده ساسانی، ابوصالح منصور بن اسحاق، فرماندار ری اهدا کرده است. این کتاب به ده فصل تقسیم شده که از آن میان شش فصل اول مربوط به پزشکی نظری است. در آن فصل‌ها از تشریح، فیزیولوژی و آسیب شناسی، داروشناسی، نظریه‌ی صحت مزاج، پرهیز غذائی، آرایش و زیبائی بحث شده است. بقیه‌ قسمتهای عملی مربوط به جراحی، سم شناسی و نظریه‌ی تب و انواع آن هستند. فصل نهم درباره هریک از بیماریهاست و برحسب اعضای بدن مرتب شده است که طی آن درباره نوعی آسیب شناسی خاص و درمان سخن گفته می‌شود. این قسمت بخصوص در مغرب زمین با عنوان Liber Nouns شناخته و مکررا ترجمه شده است. ظاهرا رییس دانشکده پزشکی دانشگاه مون پلیه فرانسه در سال 1558 میلادی درس خود را در آن روزگار از این کتاب می‌داده است.

یکی از معروفترین و جامع ترین کتب رازی دائره المعارف طبی وی بنام الحاوی است که اروپائیان آن را Continent نامیده اند. این اثر ارزشمند در زمان زندگی رازی گردآوری نشد؛ بلکه پس از مرگ او شاگردانش آن را جمع آوری کردند. رازی در این کتاب بیماریهای گوناگونی مانند سکته، دردهای عصبی، مالیخولیا، فلج، صرع، تشنج، کزاز، کابوس را معرفی کرده و سپس به بیماریهای چشم، گوش، حلق و بینی و دندان پرداخته و ضمن اشاره به عقاید یونانی ها، سریانی ها، ایرانی ها، عرب ها و هندی ها عقاید خود را در شرح و درمان بیماریها بیان کرده است.

درمانگر اپیدمی

محمد زکریای رازی اولین طبیبی است که دو بیماری آبله و سرخک را به خوبی شناخته و در رساله  الجدری و الحصبه به توصیف و واگیر دار بودن این دو بیماری می پردازد. ترجمه لاتین این کتاب بین سالهای 1498 و 1896 میلادی نزدیک به چهل بار چاپ شده است. این کتاب قدیمی‌ترین و مهمترین کتاب طبی درباره آبله و حصبه ( به معنای سرخک) است که مورد تحسین و ستایش غربی ها قرار گرفته است.

رازی نخستین پزشکی است که علل روانی در درمان بیماران را تشخیص داده و معتقد بوده که طبیعت جسم، تابع امور نفسانی فرد است و در این رابطه نقل قولی از گفته های او بدین مضمون وجود دارد که به بیمار دردمند بگو که به زودی شفا خواهی یافت، زیرا در این صورت قوای طبیعی او را برای بهبودی اش به کمک طلبیده ای، اگرچه طبیب خود به سلامتی بیمار مطمئن نباشد؛ زیرا مزاج جسم تابع چگونگی حالات روانی است. او در این باره کتابی بنام الطب الروحانی دارد.کتاب دیگر مهم رازی الحصی المتولده فی الکلی و المثانه درباره سنگ های کلیه و مثانه است.

طبیب شیمی دان

رازی در "کتاب الاسرار به شناخت داروها و ابزار آنها اشاره کرده است که به باور دانشمندان با اصول امروزی علم شیمی مطابقت دارد. اما در کتاب "سرالاسرار" بیشتر مطالبی پیرامون کیمیا یا اکسیر و ساختن زر و سیم از این راه را مورد بحث قرار داده است.

کتاب  من لایحضره الطبیب که به طب الفقرا مشهور بوده است، دارای دستورالعمل های آسانی بوده که فرد را از مراجعه به طبیب بی نیاز می کرد؛ همچنین کتاب دیگر او بنام "برء الساعه" شامل معالجات سریع امراض بوده است.

در کتاب  منافع الاغذیه و دفع مضارها رازی علاوه بر ذکر خواص و فوائد هریک از غذاها طریقه دفع ضرر آن‌ها را بوسیله غذاهای دیگر و یا داروهای بسیار ساده و ارزان و سهل الوصول نشان می‌دهد و در ضمن چنان که شیوه اوست راه معالجه اغلب بیماریها را بوسیله غذا و رژیم غذائی و داروهای بسیار ساده و کم خرج نشان می‎دهد.

اصولا سبک معالجه رازی این بوده که پرهیز و دستورهای غذائی یا رژیم را بر دستور دوائی ترجیح می داده و یکی از کلمات قصار وی این بوده است که تا می توانی بیماری را با غذا معالجه کنی با دارو معالجه نکن.

اکتشاف بزرگ این حکیم محبوب ایران زمین امروز هم در شرایط اپیدمی کرونا به داد بشر رسیده است و کمتر کسی است که این روزها از ضدعفونی کننده الکل استفاده نکند.

منابع

    - تغذیه از دیدگاه رازی (منافع الاغذیه و دفع مضارها)، محمدبن زکریای رازی، ترجمه: دکتر عبدالعلی علوی نائینی، تهران، انتشارات چوگان،1394

     - جستارهائی در تاریخ پزشکی، دکتر محمود عباسی، تهران، انتشارات حقوقی، 1387

    - کتاب الحاوی، جلد بیستم، محمد بن زکریای رازی، ترجمه دکتر سلیمان افشای پور، تهران، انتشارات فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران، 1384

    - منصوری فی الطب، محمد بن زکریای رازی، برگردان: دکتر محمد ابراهیم ذاکر، تهران، انتشارات دانشگاه علوم پزشکی تهران، 1387

   - تاریخ نگارش های عربی (پزشکی، داروسازی، جانورشناسی، دام پزشکی)، فواد سزگین، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ سازمان چاپ و انتشارات

نفیسه زارعی