صنعتی که به دست فراموشی سپرده شده

ايران از نظر پيدايش و سير تحول و تکامل نساجی و پارچه هاي منقوش يکي از برجسته ترين ملل جهان است که با مروری بر پیشینه‌‌‌ تولید محصولات دستباف در ایران، می توان صحت این ادعا را اثبات کرد.

صنعتی که به دست فراموشی سپرده شده

حکیم نیوز: ايران از نظر پيدايش و سير تحول و تکامل نساجی و پارچه هاي منقوش يکي از برجسته ترين ملل جهان است که با مروری بر پیشینه‌‌‌ تولید محصولات دستباف در ایران، می توان صحت این ادعا را اثبات کرد. هردوت مورخ معروف یونانی، از نساجی ایران در ادوار قبل از میلاد تعریف کرده و فردوسی شاعر بلند مرتبه از جمشيد به عنوان مخترع دستگاه بافندگی یاد می ‌کند. با بررسی های صورت گرفته بر روی مجسمه ‌‌‌‌‌‌هایی که از روزگاران پیش به جای مانده چنین استنباط می‌شود که از حدود ۴۲۰۰ سال ق.م دیگر مردم فلات ایران از پوست حیوانات به طور طبیعی استفاده نمی‌ کردند، بلکه از پشم، پارچه ‌‌‌‌‌‌هایی می‌ بافتند و آنها را لُنگ‌ وار و بدون تصرف و برش، بسیار ساده به دور کمر خود می‌پیچیدند.

تاریخچه نساجی در ایران باستان

نخستین نشانه‌‌‌‌ای که از وجود پارچه‌ی منسوج در ایران موجود است، متعلق به ۴۰۰۰ سال ق.م. هست که طی حفریات انجام شده در شوش به دست آمده و برای همین با اطمینان کامل می‌ توان گفت در ۴۰۰۰ تا ۳۵۰۰ سال ق.م. بافندگی در شوش رایج بوده است.

مادها

در خصوص وضعیت نساجی ایران در دوره‌‌‌ی مادها اطلاعات چندانی در دسترس نیست، اما از بررسی لباس و پوشاک آنان از روی نمونه‌های سنگ ‌تراشی، چنین استنباط می شود که پارچه‌ بافی و تولید پارچه‌ های دستباف در آن روزگار کاملاً مرسوم و برش و دوخت آن نیز معمول بوده است. همچنین یکی از موضوعات جالب توجه که در نوشته‌های مورخان و محققان درباره این دوره میتوان دید، رنگ پارچه های دوران امپراطوری مادها است، که بر اساس نوشته های مورخان رنگ ارغوانی از رنگ‌های بسیار مورد علاقه‌‌‌ی مادها به خصوص در پارچه‌های دستباف بوده است.

هخامنشیان

در رابطه با صنعت نساجی در دوران هخامنشی می توان گفت صنعت نساجی در این دوره‌ به ویژه در خصوص بافت پارچه ‌های پشمی نرم و لطیف بسیار مشهور بوده است. همچنین مورخان از تولید پارچه ها‌ی زربافت در این دوره‌‌ یاده کرده اند و گفته اند که زربافت ‌های ایران که هم برای جامه و هم برای سراپرده به کار می ‌رفته، مشهور آفاق بوده است.

اشکانیان

از منسوجات اشکانی چیزی در ایران کشف نشده است اما بعضی تکه‌های پارچه‌‌‌ی ابریشمی از زمان اشکانی در سوریه به دست آمده است. ضمن آنکه در ناحیه‌‌‌ی لولان واقع در منتها الیه شرقی ایران نیز چند تکه ملیله ‌دوزی و قلاب‌ دوزی پیدا شده که منسوب به دوره‌‌‌ی اشکانی است.

ساسانیان

اکثریت قریب به اتفاق محققان و پژوهشگران معتقدند که هنر و صنایع ایران به ویژه نساجی و پارچه‌ بافی در دوره‌‌‌ی ساسانی ترقی شایانی نموده است. آرتور کریستین سن محقق معروف دانمارکی معتقد است که صنعت پارچه‌بافی یکی از صنایع مهم ایرانیان در دوران ساسانیان بوده است. همچنین در رابطه با زیبایی و ظرافت پارچه های دوران ساسانی گفته شده است که پارچه‌های ایرانی در این زمان به قدری زیبا و نفیس بوده که حتی بیرق امپراتوری روم از آن درست می‌ شده و پارچه‌های ابریشمی چین را نیز به شدت تحت تأثیر خود قرار داده بود.

صنعت نساجی در دروان اسلامی

نساجی و پارچه بافی ایران در صدر اسلام، پس از مدت کوتاهی وقفه و رکود که ناشی از تغییرات و تحولات عمیقی در جامعه بود، مجدداً رونق یافت.

صفویه اوج شکوه و کمال هنر نساجی

پارچه‌ هایی که نساجان ایران در دوره‌ی صفویه بافته‌اند، در تمام تاریخ هنر نساجی جهان بی نظیر است. از روی آثار نگارگری و از تکه‌های زیادی پارچه که از این دوره به جای مانده، می توان دریافت که در زمان صفویه برای تمام مواقع و مراسم درباری پارچه‌های بسیار عالی مورد استفاده قرار می گرفته است. یکی از ویژگی های منحصر به فرد این پارچه‌ها تنوع زنگ و طرح است که در آن ها نقشه‌ های روان و ظریف اسلیمی با گل و بوته و نقش حیوانات که با هنرنمایی و لطافت خارق العاده‌ای تجسم یافته، همراه است.

یکی از عالی‌ترین پارچه‌ها در این دوران پارچه های رزبافت است که بر روی زمینه‌ی بافته از رشته‌های نقره یا طلا نقشه‌ی کوچکی را به شکل قلمکار مُهر می‌کردند. همچنین رایج‌ ترین کار در این دوران، تولید پارچه‌های ابریشمی به اسم تافته، بافت اصفهان و ابیانه بود.  اما از عجیب‌ترین محصولات کارگاه‌های پارچه‌بافی دوره‌ی صفویه میتوان به مخمل‌های آنها اشاره گرد که هنوز در تاریخ پارچه‌بافی کسی نتوانسته است محصولی به این زیبایی و از نظر فنی بی‌نقص بسازد. ایرانیان مخمل‌های گل برجسته نمی‌بافتند ولی با استفاده از بافت ریز و کم و زیاد کردن بسیار ظریف پودهای پارچه و طول گره‌ها، درخشش و گودی و بلندی به قالیچه‌های مخملی، پرده‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و قطعات چادرها می‌دادند.

دوران معاصر، غروب صنعت نساجی ایران

در فاصله‌‌‌ی قرون ۱۲ تا ۱۴ ه. ق . و نیز دوران معاصر، دستبافی ایران رشد و رونقی را که در گذشته داشت، از دست داد و به ویژه تولید پارچه‌های نفیسی چون مخمل، زری، ترمه و دارایی و همچنین پارچه‌های ابریشمی رو به کاهش گذاشت و از تعداد بافندگان پارچه‌های دستباف کاسته شد، ولی در هر حال امروزه هم دستبافی به خصوص در مناطق روستایی و عشایری تا حدودی مرسوم و متداول بوده و تولید پارچه‌های نفیس به کارگاه‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و مراکز اندکی محدود شده است.

هم‌اکنون مراکز مهم تولید پارچه‌های دستباف ایران، استان‌های یزد، خراسان، مازندران، گلستان، گیلان و خوزستان هستند و پارچه‌های نفیسی چون زری و مخمل هم تنها در مراکز میراث فرهنگی کشور در تهران و کاشان و هنرستان هنرهای زیبای اصفهان تولید می‌شود و ترمه بافی نیز توسط صنعتگران معدودی در شهرهای کرمان و یزد انجام می‌شود و پارچه‌‌‌ دارایی هم در دو کارگاه شهر یزد آن هم به تعداد محدود تولید می‌شود.

محمدحسین زارعی