مديريت گياهان دارويي و صنعتي از گذشته تا حال

گياهان دارويي و صنعتي و به بیانی دیگر، محصولات فرعي جنگلي و مرتعي از جمله پتانسيل هاي مهمي است كه در خور اهميت، به آن توجه نشده است.

مديريت گياهان دارويي و صنعتي از گذشته تا حال

به گزارش حکیم نیوز: کشور ايران با دارا بودن بیش از 8400 گونه گیاهی، از نظر فلور یا گیاگان از کشورهای غنی در این زمینه به شمار می رود. در مورد گیاهان دارویی و صنعتی ایران آمارهای مختلفی وجود دارد. به استناد گزارش ستاد پژوهش گياهان دارويي و طب سنتي کشور، حدود 1400 گونه از گیاگان(فلور) ایران دارويي و صنعتي است، پژوهشگر محترم- دكتر مظفريان- این تعداد را حدود 750 گونه برآورد می کند. در هرحال فارغ از تفاوت های آمار و ارقام، چنان چه در نظر بگیریم که گردش مالي سالانه تجارت گياهان دارويي در دنيا فراتر از 100 ميليارد دلار است، گردش کار 60 میلیونی ایران بسیار ناچیز و شایسته توجه و اهتمام جدی است.

به دليل اهميت محصولات فرعي جنگلي و مرتعي (گياهان دارويي و صنعتي) واحدی در سازمان کشاورزی و خواروبار FAO تحت عنوان Non wood production به اين امر اختصاص دارد كه به اقتصادي كردن فعاليت هاي كشاورزي و منابع طبيعي براي مردم و با مردم مي پردازد.

ظهور گياهان دارويي و صنعتي را مي توان متقارن با انقلاب كشاورزي در 8000 سال پيش و فراتر از آن جستجو كرد. نقش و دستورات درماني بر پاپيروس ها و كتيبه هاي گلي و سفالي در بين النهرين را مي توان از قديمي ترين نشانه هاي گياه درماني به شمار آورد.

در اين راه پر فراز و نشيب احداث مراكزی چون مرکز پزشكي جندي شاپور (گندي شاپور)، ظهور ستارگان علمی نظير ابوعلي سينا ،‌جرجاني ،‌ هروي ،‌رازي و... و رواج صادرات و واردات گياهان دارويي به رواج و رونق و غنای این دانش افزود.

سابقه بهره برداري از گياهان دارويي در عرصه هاي طبيعي به زمان هخامنشيان با برداشت و صادرات حلتیت(آنغوزه) بر مي گردد. همچنين برداشت سقز توسط ساكنان كرد استان های كردستان و كرمانشاه از 300 سال پيش تاكنون و صادرات مازوج و زيره از دهه 1330 نشان از بهره برداري گياهان دارويي از عرصه هاي طبيعي دارد .

بهره برداري به صورت فني و علمي از گياهان خودروي مراتع و جنگل هاي كشور عملاً از دهه 1360 درقالب طرح هاي مرتعداري سمنان با برداشت باريجه شروع شد. متعاقب آن در سال هاي 66 و 67 دفتر بهره برداري شمال با هدف ساماندهي بهره برداري و احياء گياهان مولد محصولات فرعي در سازمان جنگل ها و مراتع تشكيل شد.

طي سالهاي 1367 لغايت 1376 طرح هاي احياء و بهره برداري به تعداد 368 فقره در مساحتي بالغ بر 3،880،310 هکتار با برآورد توليد 43259 تن تهيه و بعضاً تعدادي از آنان براساس توان رويشگاه و برنامه زماني و مكاني طرح ها اجرا گرديد. در سال 1377 با تشكيل دفتر جنگل هاي خارج از شمال وظايف دفتر بهره برداري در خصوص مديريت گياهان دارويي و صنعتي به اين دفتر واگذار شد.

از سال 1377 لغايت 1391 حدود 130 فقره طرح احياء و بهره برداري محصولات فرعي جنگلي و مرتعي در سطحي به ميزان 1،435،868هكتار و با برآورد توليد 36662 تن در كل كشورتهیه و تعداي از آنان به اجرا درآمد.

به طور كلي تعداد 498 فقره طرح احياء و بهره برداري از محصولات فرعي جنگلي و مرتعي به ميزان  5،315،979 هكتار با توليد 79921 تن در سازمان جنگل ها تهيه و اجرا شده است.

گياهان و محصولاتی كه مشمول طرح احياء و بهره برداري قرار گرفتند عبارت بودند از كتيرا،‌ آنغوزه،‌ باريجه،‌ آويشن،‌كرفس وحشي، گزاگبين،‌ مورد،‌ موسير،‌گال بلوط،‌ ميوه بلوط،‌ گردو جنگلي،‌ سماق،‌ گل نرگس،‌ وشاء ،‌اشنيان، ‌بادام كوهي، برگ كنار، ‌ميوه بنه، زيره كوهي، ‌ريشه سریش،‌ سقز،‌ علف گاو زبان، ‌فندق و...

در ساليان متمادي و همزمان با اجراي طرح هاي احياء‌و بهره برداري، سطح قابل توجهی از عرصه های داخل محدوده طرح ها با گونه های دارای محصولات فرعی احیاء و توسعه یافت که می توان به سطحی برابر 55853 هکتار اشاره کرد. هم چنین با تهیه و اجرای طرح های صیانت از جنگل های زاگرس، ارسباران و جنوب سطحی معادل 12641 هکتار طی سال های 86 لغایت 88 به کشت گونه های دارای محصولات فرعی جنگلی و مرتعی اختصاص یافت.

در راستای اجرای طرح های بهره برداری و تولید گیاهان دارویی و صنعتی و محصولات فرعی ملاحظه می شود که به استناد گزارش گمرک جمهوری اسلامی ایران حدود 91694 تن گیاهان دارویی و صنعتی(به استثنا زعفران) و صمغ ها و رزین ها از سال 80 لغایت 86 از کشور صادر شده است.

عمده گیاهان دارویی صادراتی و محصولات آنان طی سال های فوق صادر شدند عبارت بودند از: آویشن، آنغوزه، کتیرا، باریجه، سقز، وشاء، گاوزبان، موسیر، کاپاریس (کبر)، ثعلب، سماق، کرفس کوهی، شیره، عصاره و پودر شیرین بیان، سیاه دانه، زیره، حنا، مورد، رزماری، نعناع، بابونه، خار مریم، بادرنجویه، سنبل الطیب و....

با توجه به تهیه طرح مدیریت گیاهان دارویی و صنعتی که در سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری طی سال های 85-89 صورت گرفت. درسال 1390 با پیگیری سازمان و موافقت معاونت برنامه ریزی و راهبردی ریاست جمهوری در کمیسیون ماده 215 با اختصاص ردیفی بنام گیاهان دارویی در سازمان موافقت به عمل آمد و مصوب شد که اعتباری حدود 40 میلیارد ريال به این امر اختصاص یابد که متاسفانه تاکنون اعتباری تخصیص داده نشده است.

هم چنین در سال 1390 با همکاری ستاد پژوهش گیاهان دارویی و طب سنتی معاونت فن آوری ریاست جمهوری اعتباری به میزان 1000 میلیون ريال بابت توسعه وکشت و احیاء گیاهان دارویی در مناطق الگویی و تهیه و چاپ و تکثیر کتاب های ترویجی گیاهان دارویی به تعداد 30 گونه به سازمان اختصاص یافت که این امر در 10 استان پایلوت اجرا و کتاب های ترویجی تهیه و انتشار یافت.

با عنایت به تاکید مسئولین و سطح پراکنش گیاهان دارویی و صنعتی در عرصه های طبیعی جنگل، مرتع و بیابان، تاسیس دفتری بنام گیاهان دارویی و صنعتی بیش از پیش در سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری بعنوان بزرگترین متولی گیاهان دارویی کشور از لحاظ پراکنش و تولید مورد نیاز می باشد.

بر طبق آمار ارائه شده توسط ستاد پژوهش گیاهان دارویی و طب ایرانی، میزان داروهای گیاهی در سبد دارویی کشور از 3 درصد درسال 1380 به 10% درسال 1392 رسیده است که این رقم در حال افزایش است بنابراین توسعه و احیاء عرصه های طبیعی و برداشت از عرصه های زراعی و دیم زارهای کم بازده می تواند یکی از مهم ترین منابع تولیدی برای تولید مواد اولیه، فرآوری و صادرات این منابع حیاتی مهم باشد. با اشتغال و درآمد زایی می توان باعث پایداری منابع طبیعی یعنی آب، خاک و گیاهان شد زیرا تولید پایدار در گرو حفاظت و توسعه پایدار تجلی پیدا خواهد کرد.

فریبرز غیبی